Цахилгаан эрчим хүчний өнөөгийн нөхцөл байдал, энэ оны хөрөнгө оруулалтын ажлын талаар "ЭБЦТС-ТӨХК"-ийн ахлах инженер Д.Мөнхсүлдтэй ярилцлаа. 

-Цахилгаан эрчим хүчийг сайжруулах чиглэлээр хийгдэж буй хөрөнгө оруулалт, бүтээн байгуулалтын ажлын талаар мэдээлэл өгнө үү?
-Цахилгаан эрчим хүчний хангамжийг сайжруулах, өсөн нэмэгдэх хэрэглээг найдвартай хангах зорилгоор өнгөрсөн жилээс эхлэн томоохон ажлуудыг үе шаттайгаар хэрэгжүүлж байна. Төлөвлөсөн ажлуудынхаа 80 орчим хувийг өнгөрсөн онд орон нутгийн төсвийн хөрөнгө оруулалтаар эхлүүлсэн.  Энэ онд үлдсэн 20 хувийнх нь ажил хийгдэж байна.  Орон нутгийн төсвийн хөрөнгө оруулалтаар хоёр, улсын төсвийн хөрөнгө оруулалтаар нэг бүтээн байгуулалтын ажил тус тус үргэлжилж байна. Мөн өвөлжилтийн бэлтгэл ажлын хүрээнд компанийн зүгээс найман төрлийн ажилд 700 сая төгрөгийн засвар, шинэчлэлийн ажлуудыг гүйцэтгэлээ. 

Тухайлбал, орон нутгийн төсвийн 2.4 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалтаар 35/10 кВ-ын Чингэл дэд станцын 10 кВ-ын хуваарилах байгууламжийн барилга угсралтын ажил хийгдэж байна. Одоогоор реле хамгаалалтын тохиргоо, хэмжилт, туршилтын ажлууд үргэлжилж байна.

Энэхүү байгууламж ашиглалтад орсноор Эрдэнэт хотын өсөн нэмэгдэж буй цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээг хангах 10 кВ-ын тойрог схемийн бүрдлийг хангах чухал ажил юм. Өмнө нь дөрвөн 10 кВ-ын гаргалгаатай ажиллаж байсан бол шинэчлэлийн үр дүнд арван зургаан гаргалгаатай болж, хүчин чадал нь дөрөв дахин нэмэгдлээ. Ингэснээр өнөөдрийн байдлаар холбогдоод байгаа 1,500 орчим хэрэглэгчийн цахилгаан хангамж сайжирхаас гадна цаашид Залуугийн булаг, Ар мэргэн болон Булган аймаг руу гарах зам дагуух дэд бүтцийн хэрэглээг хангах боломж бүрдэнэ. Мөн сүүлийн жилүүдэд ашиглалтад орсон томоохон барилга байгууламжуудыг цахилгаан эрчим хүчээр найдвартай хангахад чухал ач холбогдолтой. Хэмжилт, туршилтын ажлууд бүрэн дуусаж, холболтын бэлтгэл хангагдсаны дараа хэрэглэгчдийг үе шаттайгаар холбох юм.

Хоёрдугаарт, 35/10 кВ-ын Булаг дэд станцаас 220/110/35 кВ-ын Оюут дэд станц хүртэлх 9.8 км урттай, 35 кВ-ын цахилгаан дамжуулах агаарын шугамын ажлыг орон нутгийн 4.4 тэрбум төгрөгийн төсөвт өртгөөр гүйцэтгэж байна. Өнөөдрийн байдлаар ажлын гүйцэтгэл 85 хувьтай, тулгуур босгох, утас татах зэрэг үндсэн ажлууд хийгдэж байна. Энэхүү шугам нь 35 кВ-ын тойрог схем үүсгэх ажлын сүүлийн хэсэг болох 220/110/35 кВ-ын Оюут дэд станцаас 35/10 кВ-ын Булаг дэд станц хүртэлх цахилгаан дамжуулах агаарын шугам юм.
Өмнөх онд 35/10 кВ-ын Чингэл дэд станцаас 35/10 кВ-ын Даваат дэд станц, 35/10 кВ Даваат дэд станцаас 35/10 кВ-ын Булаг дэд станцын чиглэлд шугам сүлжээний хөрөнгө оруулалтын ажлууд хийгдсэн. Харин энэ онд хэрэгжиж буй шугамын ажил дуусах шатандаа орсон ч 220/110/35 кВ-ын Оюут дэд станцад холбох өргөтгөлийн ажил үлдээд байна. Уг ажлын үлдэгдэл 525 сая төгрөгийн санхүүжилт шийдэгдвэл 35 кВ-ын тойрог схем үүсгэх ажил бүрэн дуусна.

Гуравдугаарт, Улсын төсвийн 6.1 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалтаар Булаг дэд станцын бүтээн байгуулалт хийгдэж байна. Барилга угсралтын ажил бүрэн дууссан, хэмжилт, туршилт хийлгэх, техникийн комисс ажиллуулах хүсэлтээ гүйцэтгэгч компани нь хүргүүлсэн байна. Тус станцын ажилд энэ онд 5 тэрбум төгрөгийн санхүүжилт хуваарилагдсан.

Эдгээр бүтээн байгуулалт нь зөвхөн өнөөдрийн цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээг хангаад зогсохгүй Орхон аймгийн ирээдүйн хөгжил, шинэ суурьшлын бүс, орон сууц, үйлдвэр үйлчилгээний барилга байгууламжийн өсөн нэмэгдэх хэрэгцээг хангах 15-20 жилийн хэтийг харсан бүтээн байгуулалтууд юм. 

-Сүүлийн хоёр жилийн хугацаанд багагүй хөрөнгө оруулалт хийж, бүтээн байгуулалтын ажил өрнөлөө. Нөхцөл байдал хэрхэн өөрчлөгдөж байна вэ?
-Хөрөнгө оруулалтын гол үр дүн нь цахилгаан хангамжийн найдвартай ажиллагааг сайжруулахаас гадна хүчдэлийн уналтыг бууруулж, шинээр хэрэглэгч холбох боломжийг нэмэгдүүлэх юм. Өмнө нь 6 кВ-ын сүлжээгээр хэрэглэгчдийг цахилгаан эрчим хүчээр хангаж байсан. Энэ үед алслагдсан хэрэглэгчдэд цахилгаан дамжуулах явцад хүчдэлийн уналт үүсэж, айл өрхүүдийг стандартын шаардлага хангасан 220 В-ын хүчдэлээр хангахад хүндрэл учирдаг байсан. Харин 10 кВ-ын сүлжээ рүү шилжсэнээр хүчдэлийн чанар сайжирч, дамжуулах хүчин чадал нэмэгдсэн үр дүнтэй ажил болсон. 

Өнгөрсөн онд 35/10кВ-ын Даваат дэд станц ашиглалтад орохоос өмнө Баян-Өндөр сумтай хамтран судалгаа хийхэд гэр хорооллын 11 багт 3,172 хэрэглэгчийн цахилгаан хангамж хэвийн бус, хүчдэл нь 220 В-д хүрэхгүй байгаа нөхцөл байдалтай байв.

Харин өнгөрсөн оны хөрөнгө оруулалтын ажлуудын үр дүнд энэ тоо эрс буурч, 200 орчим хэрэглэгчийн хүчдэлийг сайжруулах ажил үлдээд байна.

Энэ онд хэрэгжүүлж буй бүтээн байгуулалтын ажил бүрэн дуусаж, төлөвлөсөн холболтууд хийгдсэнээр хүчдэлийн уналтын асуудлыг бүрэн шийдвэрлэхээр ажиллаж байна. Мөн өнгөрсөн жилүүдэд үйлдвэр үйлчилгээний чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулах хүсэлтэй иргэн, ААНБ-ын  хүссэн  техникийн нөхцөлийн хүсэлт нэлээдгүй бий болсон байсан. Дэд станцуудын хүчин чадал хязгаарлагдмал байснаас айл өрх, аж ахуйн нэгжүүдийн хүссэн цахилгааны чадлыг өгч чаддаггүй байсан. Өнгөрсөн оны бүтээн байгуулалтын ажлаар Орхон аймгийн 11 багийн 22 байршилд дэд станц шинээр ашиглалтад оруулсаны үр дүнд нийт 14 МВт-ын цахилгаан ачааллын хүсэлтэд техникийн нөхцөл олгоод байна. 35/10кВ-ын Даваат дэд станц 2х16 МВА, 35/10 кВ-ын Булагт дэд станц 2х20 МВА, 35/10 кВ-ын Чингэл дэд станц 2х10 МВА чадалтайгаар баригдсан учраас нөөц хангалттай бий болсон. 

-Ухаалаг тоолуур суурилуулах ажил хэдэн хувьтай үргэлжилж байна вэ? 
Сүүлийн жилүүдэд айл өрх бүрийг ухаалаг тоолууртай болгох зорилт дэвшүүлэн ажиллаж байна. Дэлхийн банкны төсөл, орон нутгийн төсөв болон компани өөрийн хөрөнгөөр Орхон аймгийн гэр хороолол, орон сууцны 22 мянга 900 орчим  айл өрх, ААН үүдийг ухаалаг тоолуурт шилжүүлж холбох ажлыг хийгээд байна. Одоо 1000 гаруй айл өрхөд ухаалаг тоолуур суурилуулах шаардлагатай байгаа. Эдгээр айл өрх нь манай аймагт Дэлхийн банкны төсөл хэрэгжиж эхэлснээс хойш шинээр нэмэгдсэн айлууд юм. Компанийн төлөвлөгөөндөө тусган 2027 онд хийхээр төлөвлөж байна. 
Ухаалаг тоолуур суурилуулснаар байцаагч айл өрх бүрээр бичилт хийх шаардлагагүй, автоматаар бичилт хийх, төлбөр тооцооны үлдэгдэлтэй айл өрхийн хэрэглээг зайнаас хязгаарлах, айл өрх тухайн цаг мөчид ашиглаж байгаа хүчдэлийн хэмжээгээ харах, хянах зэрэг давуу талтай юм. Ухаалаг систем нь хүний оролцоогүй хугацааны нэг эгшинд тоолуурын заалт, чадлын утгыг автоматаар татан борлуулалт арилжааны системрүү хөрвүүлдэг. Борлуулалт арилжааны систем нь татагдсан мэдээллүүдийг боловсруулан төлбөрийн нэхэмжлэх болгодог тул тоолуурын заалт буруу авсан, бодолтыг буруу хийсэн, программд шивэлтийг өөр хэрэглэгчийн тоолуурын заалттай андуурч шивсэн гэх мэт алдаа дутагдал 100 хувь байхгүй болсноор ажилчдын зан харьцаатай холбоотой өргөдөл гомдол эрс багассан.

-Орхон аймгийн цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ жилд хэдэн хувиар өсөн  нэмэгдэж байна вэ? 
-Жил бүрийн судалгааны дүнгээс харахад манай аймгийн цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ жилд 5–8 хувиар өсөж байна. Нийт хэрэглээний оргил ачаалал 35–36 МВт хүрдэг бол бага ачааллын үед ойролцоогоор 19 МВт байна. Орон нутгийн хүн амын төвлөрөл, суурьшлын бүсийн тэлэлт, сургууль, цэцэрлэг, орон сууцны барилга байгууламжийн тоо нэмэгдэхийн хэрээр цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ цаашид өсөх хандлагатай байна. 

Мэдээллийн төв