Бизнес эрхлэгч, аж ахуйн нэгж байгууллагуудад  хуулиар олгогдсон татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлтийн талаар Татварын газрын дарга Б.Цэвээнсүрэнтэй ярилцлаа.

-Татварын хялбаршуулсан горим гэж юу вэ. Давуу тал, ач холбогдол?
-Татварын хялбаршуулсан горим гэдэг нь хуульд заасан тодорхой шалгуур хангасан татвар төлөгчид татвараа хялбаршуулсан аргачлалаар тооцож, тайлагнах боломж олгодог тусгай зохицуулалт юм. Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулийн 29 дүгээр зүйл болон Хувь хүний орлогын албан татварын тухай хуулийн холбогдох заалтаар зохицуулдаг.
Аж ахуйн нэгжийн хувьд өмнөх татварын жилийн тайлангаар баталгаажсан борлуулалтын нийт орлого нь 50 сая төгрөгөөс бага байх шаардлагатай. Шалгуур хангасан аж ахуйн нэгж тухайн татварын жилийн III улиралд /тухайн оны 9 сарын 30-ны дотор/, иргэн 4-р улиралд /тухайн оны 12 дугаар сарын 31-ний дотор/ хүсэлт гаргана. Шинээр байгуулагдсан ААН-ийн хувьд дараагийн татварын жилээс хялбаршуулсан горим хэрэглэх боломжтой. Хялбаршуулсан горимд хамрагдсан татвар төлөгчийн үйл ажиллагааны орлогын нийт дүнд 1 хувийн татвар ногдуулна. 

Давуу тал нь  Татварын төлөх, тайлагналын үйл ажиллагааг хялбаршуулна, Зардлын баримт бүрдүүлэх шаардлагагүй, Татвар төлөгчийн цаг хугацааг хэмнэнэ.

Хялбаршуулсан горим ашиглаж байгаа тохиолдолд Хувь хүний орлогын албан татварын тухай хуульд заасны дагуу албан татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлт эдлэхгүй, гадаад улсад ногдуулсан албан татварыг төлбөл зохих албан татвараас хасаж тооцохгүй.

-Хууль тогтоомжийн хүрээнд аж ахуйн нэгжүүд ямар төрлийн татварын хөнгөлөлт эдлэх боломжтой вэ?
-Татварын хууль тогтоомжийн хүрээнд 62 төрлийн татварын хөнгөлөлт, 150 төрлийн татварын чөлөөлөлт хэрэгжиж байна. Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулийн зургаадугаар бүлэгт татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлтийн зохицуулалтыг тусгасан байдаг.  Татварын тодорхой хувиар хөнгөлөх, тодорхой төрлийн орлогыг татвараас чөлөөлөх, орон нутагт үйл ажиллагаа явуулж буй аж ахуйн нэгжийг дэмжих зэрэг зохицуулалт багтана.

ААНОАТ-ын тухай хуулийн 22.1-д зааснаар хуульд заасан нөхцөл хангасан Монгол Улсад үүсгэн байгуулагдсан аж ахуйн нэгжийн татвар ногдуулах орлого 1.5 тэрбум төгрөгөөс ихгүй бол ногдуулсан албан татварыг 90 хувиар хөнгөлөх зохицуулалт үйлчилж байна. Энэхүү хөнгөлөлт нь ашигт малтмалын хайгуул, олборлолт, ашиглалт, тээвэрлэлт, борлуулалт; согтууруулах ундаа, тамхи үйлдвэрлэх, импортлох, газрын тос болон шатахууны холбогдох үйл ажиллагаа зэрэг хуулиар хассан салбарт хамаарахгүй.  Энэ оны зургаадугаар сарын 26-ны өдрийн хуулиар энэ босгыг 1.5 тэрбум төгрөгөөс 2.5 тэрбум төгрөг болгон нэмэгдүүлсэн. Хуулийн өөрчлөлт ирэх оын нэгдүгээр  сарын 1-нээс хэрэгжинэ. Иймээс 2026 онд 1.5 тэрбум төгрөгийн босго, 2027 оноос 2.5 тэрбум төгрөгийн босгыг баримтална.

Үйл ажиллагааны тодорхой чиглэлд олгох татварын хөнгөлөлт ААНОАТ-ын тухай хуулийн 22.5-д тодорхой төрлийн үйл ажиллагааны орлогод татварын хөнгөлөлт үзүүлэх зохицуулалт бий.

Үүнд хуулийн холбогдох нөхцөлөөр Шинэ технологи, инновац, судалгаа хөгжүүлэлтийн үйл ажиллагаа, Хөдөө аж ахуй, газар тариалан, мал аж ахуйтай холбоотой зарим үйлдвэрлэл,Байгаль орчинд ээлтэй болон сэргээгдэх эрчим хүчний чиглэлийн үйл ажиллагаа, Үндэсний үйлдвэрлэл, экспорттой холбоотой хуульд тусгайлан заасан үйл ажиллагаа зэрэгт хамаарах хөнгөлөлтүүд багтана.

ААНОАТ-ын тухай хуулийн 22.15- д зааснаар Орон нутагт шинээр барьсан нийтийн зориулалттай орон сууц борлуулсны орлогод ногдох албан татварыг хөнгөлнө. 
Багануур, Багахангай Налайх дүүрэг, Дархан, Орхон 2024-2026 он 50 хувь, 2027-2029 он 20 хувь байх юм.  Гэхдээ дээрх чиглэлээр үйл ажиллагаа эрхэлж байгаа бүх аж ахуйн нэгж автоматаар хөнгөлөлт эдлэхгүй. Тухайн орлого, үйл ажиллагаа хуулийн тодорхой заалтад нийцсэн байх шаардлагатай.

-Бизнес эрхлэгчид татварын хөнгөлөлт боломжоо бүрэн эдэлж байна уу?
-Хувь хүний орлогын албан татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлт эдлүүлэх ажлыг гүйцэтгэх ажлын хэсгийг газрын даргын 2025 оны А/25 тушаалаар томилсон. Нийт 2731 иргэний тайланг холбогдох нотлох баримтын хамт цахимаар хүлээн авч 5,393,326.3 мянган төгрөгийн ХХОАТ-ын хөнгөлөлт, чөлөөлөлтийг эдлүүлсэн. Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын хөнгөлөлт эдлүүлэх 190 аж ахуйн нэгжийн тайланг холбогдох нотлох баримтын хамт цахимаар хүлээн авч 2,262,205.4 мянган төгрөгийн татварын хөнгөлөлт, 45 аж ахуйн нэгжийн 254,075.7 мянган төгрөгийн татварын илүүг буцаан олгосон. 147 аж ахуйн нэгжийн тайланг холбогдох нотлох баримтын хамт хүлээн авч, ААНОАТ-ын 37,766,242.5 мянган төгрөгийн чөлөөлөлтийг эдлүүлсэн.

-Татварын тайлангаа хугацаанд нь гаргаж, татвараа төлөхөд хүндрэлтэй татвар төлөгчид ямар боломж зохицуулалт байна вэ?
-Татвар төлөх хугацааг сунгуулах боломж Татварын ерөнхий хуулийн 53 дугаар зүйлд татвар төлөгчийн татварын өр төлөх хугацааг хөнгөлөх зохицуулалт бий. Хүндэтгэн үзэх нөхцөл байдлын улмаас татварын өрөө төлөх боломжгүй болсон аж ахуйн нэгж харьяалах татварын албанд бичгээр эсвэл цахимаар хүсэлт гаргаж болно.
Хуулийн 53.1-д дараах нөхцөлүүдийг тусгасан байдаг. Үүнд, Гамшиг, үер, газар хөдлөлт, гал түймэрт өртсөн, Татвар төлөгч үйл ажиллагаагаа зогсоосон, Үйл ажиллагааны явцад гурван жил дараалан их хэмжээний алдагдал хүлээж, төлбөрийн чадвар муудсан.

Хүсэлтийг үндэслэлтэй гэж үзвэл татварын алба татвар төлөх хугацааг нэг жил хүртэл хугацаагаар сунгах боломжтой. Мөн эхний хөнгөлөлтийн хугацаанд өрөө төлөх боломжгүй хэвээр байгаа хүндэтгэн үзэх нөхцөл үүссэн тохиолдолд дахин сунгаж болно.  Нийт хугацаа хоёр жилээс хэтрэхгүй байх ёстой зохицуулалт бий. 
Татварын өрийг хэсэгчлэн төлөх хуваарь гаргуулах гэдэг нь  санхүүгийн хүндрэлтэй аж ахуйн нэгжүүдийн хувьд анхаарах чухал зохицуулалт юм. Татварын ерөнхий хуулийн 53.3.4 болон Татварын өр төлөх хугацааг хөнгөлөх журмын дагуу татвар төлөгч хүсэлтдээСанхүүгийн болон хөрөнгийн байдлаа тодорхойлох, Татварын өрөө төлөх боломжит хугацааг санал болгох, Сар бүр төлөх боломжтой мөнгөн дүнг тооцох, Татварын өр барагдуулах хуваарь гаргах боломжтой.

Татварын алба тухайн аж ахуйн нэгжийн хөрөнгийн байдал, төлбөрийн чадварыг харгалзан өр төлөх хугацаа, төлбөрийн хуваарийг тогтооно. Татварын ерөнхий хуулийн 53.3.1-д: - Татварын өр 10 сая төгрөгөөс доош,  эсвэл төлөх хугацааны хөнгөлөлт гурван сар хүртэл байх тохиолдолд барьцаа хөрөнгө шаардахгүй.
2026 оны 6 дугаар сарын 26-ны өдөр батлагдсан хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтөөр татварын хууль даган мөрдөлтийн түвшин сайн буюу түүнээс дээш үнэлгээтэй татвар суутган төлөгчид НӨАТ төлөх хугацааг нэг сар хүртэл хойшлуулах боломжийг шинээр тусгасан. Ирэх оны нэгдүгээр сарын 1-нээс хэрэгжиж эхэлнэ. 

Энэ нь татварын үүргээ тогтмол, сайн биелүүлдэг аж ахуйн нэгжүүдэд мөнгөн урсгалын түр зуурын хүндрэлээ зохицуулахад дэмжлэг болох юм.

-ЖДҮ эрхлэгчдэд татварын ямар хөнгөлөлт, чөлөөлөлт байна вэ?

-Жижиг, дунд бизнес эрхлэгчдэд хамаарах гол зохицуулалтын нэг нь ААНОАТ-ын тухай хуулийн 22.1-д заасан 90 хувийн татварын хөнгөлөлт юм. 2026 онд татвар ногдуулах жилийн орлого нь 1.5 тэрбум төгрөгөөс хэтрээгүй, хуульд заасан бусад нөхцөлийг хангасан аж ахуйн нэгж ногдуулсан татвараа 90 хувиар хөнгөлүүлэх боломжтой. 
Харин 2027 оны нэгдүгээр сарын 1-нээс энэхүү босго 2.5 тэрбум төгрөг болж нэмэгдэнэ. Энэ өөрчлөлт нь илүү олон жижиг, дунд аж ахуйн нэгж татварын хөнгөлөлтөд хамрагдах боломжийг нэмэгдүүлэх ач холбогдолтой.

Үндэсний үйлдвэрлэл, хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгчдийн хөнгөлөлт гэж бий. ААНОАТ-ын тухай хуулийн 22.5.10-д тодорхой төрлийн хүнсний бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж, тариалж буй аж ахуйн нэгжийн тухайн бүтээгдэхүүнээс олсон орлогод ногдох татварыг 50 хувиар хөнгөлөхөөр заасан. Үүнд, үр тариа, төмс, хүнсний ногоо, сүү, жимс, жимсгэнэ, тэжээл, тэжээлийн ургамал, Эрчимжсэн тахианы аж ахуйд үйлдвэрлэсэн мах, махан бүтээгдэхүүн багтана.
Энэхүү зохицуулалт нь дотоодын хүнсний үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэх, импортыг орлох бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлийг дэмжих, хөдөө аж ахуйн салбарын бизнес эрхлэгчдийн өрсөлдөх чадварыг нэмэгдүүлэхэд чиглэж байна. 

Гарааны болон инновацын компаниудын татварын хөнгөлөлт Инновацийн тухай хуульд заасан гарааны компани улсын бүртгэлд бүртгүүлсэн өдрөөс хойш таван жилийн хугацаанд дотоодод шинээр үйлдвэрлэсэн инновацын бүтээгдэхүүн, ажил, үйлчилгээний борлуулалтын орлогод ногдох татвараа хөнгөлүүлэх боломжтой.

2027 оны 1 дүгээр сарын 1-нээс мэдээллийн технологийн үйлдвэрлэлийг дэмжих тухай хуулийн 11.1-д заасан хуулийн этгээдийн үйл ажиллагааны орлогод ногдох татварыг 100 хувиар хөнгөлөх нэмэлт зохицуулалт хэрэгжинэ.
ААНОАТ-ын тухай хуулийн 22.5.2, 22.5.6-д хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн хөдөлмөр эрхлэлтийг дэмжсэн татварын зохицуулалт тусгагдсан. Энэ нь бизнес эрхлэгчдийг нийгмийн хариуцлагатай үйл ажиллагаа явуулах, хүртээмжтэй ажлын байр бий болгоход урамшуулж буй зохицуулалт юм. 

Мэдээллийн төв